* مسير موضوعات:
سجده ملائكه بر حضرت آدم(عليه السلام) چگونه با توحيد سازگار است؟
پاسخ: در اين مورد پاسخ هاى مختلف و گوناگونى گفته شده است ولى پاسخ متقن و استوار اين است كه سجده در تمام احوال عبادت و پرستش مسجود نيست،بلكه در يك صورت عبادت و پرستش محسوب مى شود كه اين عمل از اعتقاد به الوهيت و خدايى طرف سرچشمه بگيرد، يعنى او را خدا و يا مبدأ كارهاى خدايى بداند و با چنين عقيده بر او سجده كند ولى اگر سرچشمه عمل غير از اين باشد، مثلاً به عنوان احترام و تعظيم در برابر اوليا و يا پدران و مادران سجده كند هرگز  عبادت و پرستش تلقى نمى شود و از آنجا كه سجده فرشتگان علتى جز تعظيم و تكريم آدم نداشت و فرشتگان كوچك ترين اعتقاد به الوهيت او نداشتند طبعاً، سجده آنان عبادت محسوب نشد.
امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: فرشتگان پيشانى هاى خود را بر زمين نهادند به خاطر تكريم آدم كه خدا به آن فرمان داده بود ( [1]) و در حديث ديگر فرمود: فرشتگان با اين عمل امر خدا را اطاعت كرده و به آدم اظهار مهر نمودند.( [2])
قرآن به روشنى گواهى مى دهد كه فرزندان يعقوب در برابر «يوسف» سجده كردند، و از اين طريق بر خواب «يوسف» تمثيل بخشيدند و هرگز مورد نكوهش پدر قرار نگرفتند چنانكه مى فرمايد:
( وَرَفَعَ اَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً... ).( [3])
«پدر و مادر خود را بر روى تخت برد و همگان بر او سجده كردند».
اين آيه حاكى است كه سجده بر انسان در شرايط خاصى عبادت نيست، در شرايع پيشين نيز بر جا بوده است، هر چند در شريعت اسلام هر نوع سجده بر غير خدا جايز نيست هر چند عبادت و پرستش شمرده نشود.( [4]) ( [5])

[1] . تكرمة من اللّه تعالى، بحار الانوار ، ج11، ص139.
[2] . كانَ ذلِكَ طاعَةَ اللّهِ وَ مَحَبَّةً مِنْهُمْ لاِدَمَ، مدرك سابق و در نور الثقلين، ج1، ص49، قريب به اين مضمون نيز نقل شده است.
[3] . يوسف/100.
[4] . منشور جاويد، ج4، ص253 ـ 254.
[5] اندیشه های جاوید، ج 1، ص 55.